Sekundet før

Øyvind  Vågnes  kommer nå ut med romanen ”Sekundet  før” på Tiden Forlag. Jeg har fått tilsendt følgende presseintervju som kan fortelle litt om boka og kanskje gjøre deg interessert i den. Dette kommer rett fra forlaget og egner seg nok godt for å selge boka, men uansett en fin anledning til  å få et innblikk i forfatterens tanker rundt den nye boka hans.

Hva  handler  Sekundet  før  om?  

Sekundet  før  tek  lesaren  med  til  ein  septemberdag  i  2006.  Fotografen  Jonathan  Becker  er  på  veg  til  eit  møte  i  avisa.  Kuratoren  Kaja  West  er  på  veg  til  museet  ho  arbeider  ved,  der  ho  skal  opne  ei  stor  utstilling.  Forteljingane  til  desse  to  utgjer  kjerna  i  romanen.  Sjølv  om  heile  hendingsforløpet  går  føre  seg  i  løpet  av  ein  enkelt  dag,  viser  det  seg  å  bli  ein  slik  dag  som  opnar  seg  i  botnen,  slik  at  både  Jonathan  og  Kaja  fell  inn  i  si  eiga  fortid.  Dette  fallet  får  dei  til  å  sjå  seg  sjølve  på  nytt  vis.  

Dei  går  begge  inn  i  dagen  med  tankar  om  kvar  liva  deira  er  på  veg.  Jonathan  tenkjer  tilbake  på  åra  som  har  gått  sidan  han  var  på  eit  mislukka  oppdrag  for  avisa  i  Afghanistan,  i  etterkant  av  den  amerikanske  invasjonen.  På  denne  reisa  trefte  han  Sarah,  som  var  utstasjonert  der  for  Legar  utan  grenser.  Tilbake  i  Norge  møttest  dei  igjen,  og  vart  kjærastar.  No  bur  dei  saman  og  har  ein  liten  son,  Benjamin.  No  kjenner  Jonathan  at  han  har  mista  lysta  til  å  fotografere,  og  at  dette  er  ei  kjensle  som  har  vokse  fram  i  åra  etter  Afghanistan‐reisa.  Han  lurer  på  korleis  han  skal  forklare  dette  til  Sarah,  som  kjem  tilbake  frå  eit  lengre  opphald  i  Armenia  samme  kveld.  For  Kaja  er  denne  dagen  nervepirrande,  sidan  utstillinga  ho  skal  opne  er  omdiskutert,  og  ho  fryktar  for  reaksjonane.  Fleire  av  dei  utstilte  verka  viser  ulike  former  for  menneskeleg  liding,  og  reiser  spørsmål  rundt  kva  for  grenser  kunsten  eigentleg  har.  Kaja  veit  at  prosjektet  ikkje  er  like  populært  hos  alle  kollegaene  hennar,  ikkje  minst  sidan  store  sponsoravtalar  har  gjort  det  heile  mogleg.  I  tillegg  til  dette  kjenner  ho  på  ei  einsemd,  ei  manglande  evne  til  å  sleppe  andre  menneske  inn  på  seg,  enten  det  no  er  kjærasten  André,  som  akkurat  har  reist  til  USA,  eller  mora  Marit.   

Då  han  går  forbi  museet  treff  Jonathan  på  ein  ung  mann  som  har  stilt  seg  opp  der.  Brått  tenner  han  på  seg  sjølv.  Utan  heilt  å  vite  kvifor,  filmar  Jonathan  det  som  hender  med  telefonen  sin.  Kaja  er  vitne  til  hendinga,  som  ho  ser  frå  kontorvindauget  sitt.  Jonathan  går  til  avisa  med  klippet,  sidan  han  har  tillit  til  redaktøren  der.  Men  det  viser  seg  at  han  likevel  skal  miste  kontrollen  over  den  vesle  filmsnutten,  som  blir  publisert  på  nettet.  Gradvis  vert  det  klart  for  Jonathan  at  det  som  har  funne  stad  er  ein  personleg  tragedie.  Då  identiteten  til  sjølvpåtennaren  vert  kjend,  vert  vaktsjefen  i  avisa  overtydd  om  at  hendinga  er  ei  politisk  markering  –  ein  protest  mot  krigen  i  Afghanistan.  Jonathan  trur  ei  slik  forklaring  er  for  enkel,  men  kjenner  seg  meir  og  meir  makteslaus  etter  kvart  som  hendinga  vert  ei  stor  mediesak,  ei  sak  det  kjennest  som  det  er  han  sjølv  som  har  skapt.  Han  vert  plaga  av  ei  intens  skuldkjensle.  Var  det  han  som  fekk  dette  til  å  skje?  

Kaja  finn  ut  at  hendinga  berører  ho  direkte  på  ein  uventa  måte,  då  det  viser  seg  at  ho  har  kjend  mannen  som  sette  fyr  på  seg  sjølv.  Det  å  sjå,  det  å  forstå  ved  å  bruke  auga  i  møte  med  kunsten  og  verda,  er  viktig  for  Kaja,  men  det  kjennest  som  om  dette  blikket  vert  øydelagd  etter  det  som  har  hendt.  Romanen  tenkjer  høgt  om  korleis  eit  vitne  kan  bli  eit  slags  offer  i  vår  tid,  der  bærbar  visuell  teknologi  er  allemannseige,  og  der  bilde  sprer  seg  som  eld  i  tørt  gras.  Bilda  gir  menneske  makt,  men  gjer  dei  også  makteslause.  Ei  interesse  for  denne  motsetningsfulle  rolla  bilda  spelar  i  liva  våre  var  utgangspunktet  mitt  for  romanen.  

Hvor  kom  denne  ideen  fra?  

I  2000  fekk  eg  eit  stipend  på  Universitetet  i  Bergen,  og  tok  til  å  arbeide  på  ei  doktorgradsavhandling  om  Zapruder‐filmen,  amatørfilmopptaket  av  mordet  på  John  F.  Kennedy  i  1963.  Abraham  Zapruder  var  ein  aldrande  kjoleseljar  i  Dallas  som  likte  best  å  filme  familien  sin  med  sitt  8  mm‐kamera,  men  gjorde  eit  unntak  då  presidenten  kom  til  byen.  Trass  i  eit  stort  presseoppbod  vart  han  sitjande  på  det  einaste  brukbare  opptaket  av  hendinga.  Filmsnutten  enda  opp  med  å  forme  det  kollektive  minnet  om  dødsfallet,  men  ikkje  berre  det  –  han  vart  også  sentrum  i  kontroversane  rundt  det,  i  utviklinga  av  ei  rekkje  konspirasjonsteoriar.  Filmen  vart  mytologisert,  han  vart  eit  slags  populærkulturelt  ikon.  Det  er  denne  prosessen  avhandlinga  dreier  seg  om,  men  eg  vart  også  interessert  i  Zapruders  lagnad  i  alt  dette  –  i  korleis  det  snudde  opp  ned  på  livet  til  eit  heilt  ordinært  menneske.  Dette  spørsmålet  ville  ikkje  sleppe  taket  i  meg.  Brått  sat  eg  der  og  skreiv  dei  første  sidene  om  Jonathan,  utpå  hausten  for  fem  år  sidan.  

Ideen  kom  altså  først,  og  så  karakterene  og  historiene?  

Ideen  var  der  først.  Etter  det  er  det  eit  aldri  så  lite  mysterium  for  meg  korleis  ein  roman  blir  til.  Interessa  for  det  menneskelege  tek  i  alle  fall  raskt  over,  og  vert  motiverande  for  den  vidare  skrivinga.  Eg  er  nyfiken,  interessert  i  eit  spørsmål  som  har  noko  abstrakt  over  seg.  Men  etter  kvart  som  karakterane  tek  form,  ord  for  ord,  vert  det  heile  langt  meir  intuitivt,  og  til  same  tid  meir  konkret.  Slik  må  det  vere  for  meg.  Romanen  kan  ta  ei  heilt  ny  retning  fordi  situasjonen  viser  seg  å  krevje  det.   

Norges  engasjement  i  Afghanistan  blir  etter  hvert  et  sentralt  motiv  i  romanen,  anser  du  Sekundet  før  som  en  politisk  roman?  

Denne  dimensjonen  ved  romanen  er  viktig  for  meg,  utan  at  eg  ønskjer  at  det  skal  plassere  alt  det  andre  i  skuggen.  Eg  visste  tidleg  at  Jonathan  og  Sarah  skulle  møtest  i  Afghanistan.  Vi  har  vore  der  i  nokre  år  no,  og  eg  meiner  det  ville  vere  tankevekkjande  om  ikkje  dette  spegla  seg  i  romanar,  i  film,  eller  i  anna  kunst  –  det  ville  vere  usunt.  Er  det  ein  politisk  roman?  Romanen  er  politisk  i  den  forstand  at  den  viser  korleis  nokre  enkeltmenneske  sine  liv  vert  styrt  av  eit  bakanforliggande,  storpolitisk  spel.  Men  det  tok  fem  år  å  skrive  denne  boka.  Ho  er  altså  ikkje  politisk  i  den  forstand  at  ho  er  skriven  som  eit  innlegg  i  ein  debatt  som  føregår  no,  eller  som  eit  forsøk  på  å  markere  eit  standpunkt  (”for  eller  imot  krigen”,  ”mediekritikk”,  og  så  vidare).  Til  det  har  vi  andre  kanalar,  og  eg  synest  ikkje  romanar  som  blir  skrive  med  eit  slikt  utgangspunkt  blir  så  gode.  Vi  har  dessutan  ein  rikt  utvikla  dokumentarkultur  rundt  krigen  som  er  viktig,  enten  det  no  er  tale  om  Armadillo  eller  WikiLeaks.  Romanen  kan  ikkje  erstatte  denne  kulturen,  men  han  kan  gå  i  dialog  med  han.  Eg  likar  ikkje  fiksjonsforteljingar  som  skal  vise  eit  typisk  eller  ”representativt”  hendingsforløp  for  å  reise  debatt,  eller  skal  fortelje  noko  om  ein  profesjon  eller  ein  situasjon.  Mot  slutten  av  romanen  står  forteljinga  til  ein  soldat  sentralt,  men  både  denne  og  forteljinga  om  Jonathan  sin  film  er  ganske  ekstreme,  og  skildrar  vel  eigentleg  unntakssituasjonar.  Eg  vil  altså  meir  med  mi  bok.   

Hva  kan  romanen  da  gjøre?  

Eg  trur  romanar  kan  nærme  seg  spørsmål  som  det  er  vanskeleg  å  nærme  seg  i  ei  anna  form,  og  at  dei  kan  ha  eit  eige  språk  som  byr  på  eit  alternativ  i  det  offentlege  mylderet:  til  nyheitsspråket  til  massemediene,  til  det  kliniske  språket  til  terapeutane,  til  det  militæranalytiske  språket  frå  dei  stridande,  og  så  vidare.  Romanen  er  oppdikta,  den  står  fritt,  men  slik  kan  den  også  komme  nærare  på  

ein  menneskeleg  dimensjon.  I  Sekundet  før  er  ”den  stille  krigen”  viktig,  den  som  vert  utkjempa  heime,  i  kvardagen,  av  dei  som  blir  direkte  eller  indirekte  berørt,  enten  dei  er  fotografar  eller  soldatar,  kjærastar  eller  mødre.  Denne  krigen  verkar  nesten  usynleg,  men  kjem  til  å  herje  i  aukande  grad  i  åra  som  kjem.  Slik  sett  er  boka  lik  dei  to  førre  romanane  mine.  Minna  sitt  grep  om  mennesket,  ”dei  usynlege  arra”,  som  det  heiter  ein  stad  i  den  nye  boka  –  dette  er  dei  spørsmåla  som  kanskje  har  oppteke  meg  mest  i  forfattarskapet  så  langt.  

En  selvpåtennelse  er  en  ganske  ekstrem  handling?  

Den  som  undersøkjer  og  leiter  litt,  vil  finne  ut  at  dette  er  meir  utbreidd  enn  ein  skulle  tru.  Det  som  er  heilt  klart  er  at  det  ligg  ein  desperasjon  bakanfor  ei  slik  handling,  men  det  kan  vere  vanskeleg,  ja,  til  og  med  umogleg,  å  finne  ut  kva  denne  desperasjonen  botnar  i.  Den  kan  vere  av  privat  karakter.  Det  finst  ei  rekkje  tilfelle  der  vi  rett  og  slett  har  å  gjere  med  sjølvskader  hos  djupt  plaga  menneske.  Men  så  finst  det  også  fleire  tilfelle  der  menneska  som  gjer  dette  ønskjer  å  rette  merksemda  mot  noko,  rette  verdas  blikk  mot  ei  kollektiv  smerte.  I  desse  situasjonane  er  handlinga  nøye  planlagt,  nærast  regissert.  Sekundet  før  går  inn  i  dette  vonde  terrenget.  Der  vaktsjefen  i  avisa  ønskjer  å  sjå  sjølvpåtenninga  som  ei  protesthandling,  anar  Jonathan  at  bakgrunnen  er  vanskelegare,  meir  samansett.  

Både  i  den  forrige  romanen  din  og  denne  virker  det  som  om  du  er  forfatter  som  setter  store  og  klare  ideer  i  sentrum  av  fortelligen?  I  Ekko  (2005)  handlet  det  mye  om  metamorfoser,  med  åpne  referanser  til  litterære  klassikere,  mens  du  altså  i  Sekundet  før  diskuterer  bildenes  makt  over  menneskene,  både  i  kunsten  og  i  livet.  Vil  du  si  at  du  skriver  idéromaner?  

Eg  vil  gjerne  slå  eit  slag  for  idéromanen,  for  bøker  som  kan  utfordre  lesaren  til  å  tenkje  og  gruble  over  problem  som  verkar  viktige,  og  ja,  eg  har  prøvt  å  gjere  Sekundet  før  til  ei  slik  bok.  Eit  eksempel  på  dette  er  at  boka  igjen  og  igjen  reiser  spørsmålet:  Om  ei  fryktelig  hending  faktisk  er  meint  for  å  bli  fanga  opp  av  eit  kamera,  er  da  den  som  fotograferer  eller  filmar  ein  medskuldig?  Når  dette  er  sagt,  så  kan  ikkje  idear  åleine  få  styre  korleis  ein  roman  finn  si  form.  Då  kan  det  fort  bli  livlaust.  For  meg  vart  det  etter  kvart  interessa  for  Jonathan  og  Kaja  sine  livssituasjonar,  for  korleis  dei  forstod  seg  sjølve  og  sine  næraste  relasjonar,  og  for  dei  eksistensielle  krisene  som  er  rett  under  overflata,  som  vart  det  motiverande  i  skrivearbeidet.  Eg  håpar  at  Sekundet  før  er  ein  roman  som  maktar  både  å  pirre  og  å  gripe.  Like  mykje  som  noko  anna  handlar  boka  om  korleis  det  er  å  lengte  etter  kjærleiken,  å  vere  nær  si  eiga  mor,  å  vere  redd  for  å  miste  eit  barn  –  å  finne  sin  plass  i  verda.  

På  hvilken  måte  tror  du  denne  romanen  skiller  seg  ut  fra  de  to  andre  romanene  dine?  

Eg  er  ikkje  sikker  på  om  eg  er  best  eigna  til  å  svare  på  akkurat  det,  men  den  mest  påfallande  skilnaden  er  nok  strukturell,  for  eg  har  prøvt  å  gjere  alle  dei  tre  romanane  mine  nære  på  både  idear  og  menneske.  Ingen  skal  sove  i  natt  (2003)  er  ein  fragmentert  roman  som  peilar  inn  stemmene  til  ei  lita  gruppe  menneske  som  er  nært  råka  av  eit  traumatisk  sjølvmord.  Ekko  handla  om  korleis  liva  våre,  med  alle  sine  venta  og  uventa  transformasjonar,  stadig  tvingar  oss  til  å  spørje  oss  sjølve  om  den  frie  viljen  sin  plass  i  tilveret.  Kvifor  blir  det  slik  det  blir?  I  tillegg  til  å  nærme  seg  spørsmåla  eg  har  vore  inne  på  før,  så  er  Sekundet  før  kanskje  klarare  situert  i  ei  historisk  og  politisk  samtid,  og  den  går  altså  føre  seg  i  løpet  av  ein  einaste  dag.  

  

Hvordan  ser  din  perfekte  skrivedag  ut?  

Som  gårsdagen.  Då  skreiv  eg  dei  første  tre  sidene  i  det  eg  trur  kan  bli  ein  ny  roman.  Det  kan  sjølvsagt  vere  eg  tek  feil,  men  dei  første  sidene  i  Sekundet  før  liknar  mykje  på  dei  første  sidene  eg  skreiv  for  fem  år  sidan.  Blir  dette  noko  eg  tek  vidare,  så  er  det  tale  om  eit  meir  heimsleg  univers  neste  gong,  og  ei  meir  personleg  bok.  Vel.  Uansett  kva  som  kom  ut  av  økta,  så  var  det  ein  fin  skrivedag.

(Kilde: Tiden Forlag)

Reklamer